زكات ، خمس . و از اين قبيل است مسئوليتهاى اجتماعى و سياسى از قبيل جهاد ، امر به معروف و نهى از منكر ، سَبق و رِمايه . بعضى مربوط است به رابطه انسان با نفس خودش از قبيل وجوب حفظ نفس ، حرمت اضرار به نفس ، حرمت خودكشى ، حرمت عزوبت ( در بعضى موارد ) . بعضى مربوط است به شرايط بهره مندى انسان از مواهب طبيعى و حدود آن كه صرفاً در روابط انسان با طبيعت خلاصه مىشود . اطعمه و اشربه ، صيد و ذباحه و حتى احكام البسه و امكنه و احكام ظروف و اوانى از اين نوع است . بعضى ديگر مربوط است به روابط انسان با طبيعت و مواهب طبيعى از يك طرف و انسانهاى ديگر ذى استحقاق مانند او از طرف ديگر ، و در حقيقت مربوط است به اولويتهاى افراد نسبت به افراد ديگر در بهره مندى از مواهب طبيعى ، يعنى مربوط است به مالكيتهاى ابتدائى و بلاعوض از قبيل احياء موات ، زراعت ، ارث ، تملك محصول كار خود و امثال اينها . و بعضى مربوط است به نقل و انتقالهاى اقتصادى مانند بيع ، اجاره ، جُعاله ، هبه و صلح و غيره . و بعضى به حقوق خانوادگى مانند نكاح ، طلاق ، ظِهار ، ايلاء ، لِعان . برخى به حقوق قضائى مانند قضاء ، شهادات ، اقرار . برخى مربوط است به حقوق جزائى و جنائى مانند حدود ، تعزيرات ، قصاص و ديات . برخى مربوط است به ضمانات مانند غصب ، حواله و غيره . و برخى مربوط است به شركتهاى ميان سرمايه و سرمايه يا ميان سرمايه و كار مانند شركت مضاربه ، مزارعه ، مساقات . برخى داراى چند جنبه است مانند حج كه هم عبادت است و هم تعاون است و هم كنگره اجتماعى . يا سبق و رمايه كه از نظر شرطبندى ، مالى است و به امور مالى و روابط اقتصادى مربوط است و از نظر اينكه هدف تمرين عمليات سربازى است به مسئوليتهاى اجتماعى و سياسى مربوط مىشود . البته واضح است كه همه اين كارهاى متنوع جزء يك دستگاه و يك منظومه است و در يك هدف نهايى كه سعادت آدمى است اشتراك دارند . اما مىدانيم كه اين اندازه وجه اشتراك در ميان مسائل علوم مختلف هم هست . مسائل علوم قضائى و سياسى و علوم اقتصادى و علوم روانى و اجتماعى همه در اين كلى شركت دارند و همه علوم مختلف و متنوع بشر از نظر تأثيرشان در سعادت بشر منظومه واحدى را تشكيل مىدهند . اينجا قهراً اين پرسش پيش مىآيد كه آيا فقه واقعاً يك علم نيست بلكه